Tarih İçinde Konya (2)

6 dakikada okuyabilirsiniz


Tarih İçinde Konya
Tarih İçinde Konya

Tarih İçinde Konya (2)

Konya geleneksel çarşı kesimi olarak nitelendirilen ve ticari, sivil ve tarihsel yapıların yoğunlaştığı kesim, Alâeddin Tepesi’nin doğusunda kalan Selçuklu şehri içerisinde yer almaktadır. Alanın, büyük bir bölümünü Selçuklu döneminde gelişen ve kullanılan şehir merkezi oluşturmaktadır.

Konya Merkez
20. Yüzyıl Başlarında Konya ve Geleneksel Merkez

(Kaynak: Tunçer, M. Kişisel çalışma)

Tarihsel Şehir Merkezinin Larende Caddesi doğusunda kalan kısmı, Selçuklu surları dışında; fakat 15–16. yüzyılda şehir merkezi (ya da çarşı) olarak kullanılan merkez durumundaydı. Bu alanlar, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde şehrin asıl ticari mekânlarını kapsamaktadır. Alanın kuzey, batı ve güney kesimindeki mahallelerde bulunan konutlar da giderek çöküntü bölgesi niteliği kazanmakta ve yer yer depo, hurdacı, küçük sanatlar vb. alanlara dönüştürülmektedir.

Konya fethedildiği zaman şehir Alâeddin tepesini çevreleyen surların içindeydi. Şehir surları tamir edildikten sonra tepenin kuzey eteğine saray, orta kesimine Ulu Camii (Alâeddin Camii) yapılmıştır.

“Uçsuz bucaksız ovanın tam ortasında yükselen Alaaddin Tepesi, Selçuklu Devleti döneminde yığma olarak inşa edilen tek tepe olma özelliğine sahip. Alaaddin Keykubat Camii ve 8 Selçuklu Hükümdarının türbesi de bu tepede bulunuyor.”

Alaeddin Tepesi
Alaeddin Tepesi Eski Bir Fotoğrafı

(Kaynak)

Yapı kalıntılarına göre tepenin kuzey tarafının Türklere, güney tarafının ise Hıristiyan halka ayrılmış olduğunu söylenebilir. Türklerin bölümünde saray, hükümet, medrese, mescit, han, kahve ve hamamlar yapılmıştı.  Hıristiyan mahalleleri ile Türk mahalleleri arasında bir duvar vardı.

Laborde'nin Gravürü
Gravür 1. 19.Yüzyıl Sonunda Konya (Laborde’nin Gravürü)

“Tarih İçinde Konya (1)” adlı köşe yazımızı okumak için TIKLAYINIZ…

Hızla büyüyüp surların dışına genişleyen şehir I. Alâeddin Keykubat tarafından daha geniş bir surla çevrilmiştir. Surların planlaması ve inşasında bizzat Sultan ve Emirleri görev almış, antik heykel ve kabartmalar adeta sergilenircesine surların ve kapıların üzerinde kullanılmıştır.

Charles Texier bu surlar üzerinde her 30 metrede bir olmak üzere 108 kule yapıldığını, hepsinin üzerinde yaptıran vezir veya emirin adının yazılı olduğunu belirtir. Bunun dışında derin bir hendek vardı. Surların üzeride geçit için kapı hizasında köprüler bulunuyordu. Surlardan dışarıya 12 kapı açılıyordu. Bu kapılardan dördünü bizzat Sultan yaptırmıştı.

Konya Suru
Charles Texier’in Konya Suruna İlişkin Bir Çizimi (Konya dış surunun At Pazarı Kapısı’na ait olduğu ifade edilen melek figürleri) (Kaynak)

Diğerleri Aksaray, At Pazarı, Debbağlar, Ertaş,  Fahirani, Halka Beguş, Meydan, Çeşme Kapısı adları ile anılıyordu. Bu isimler zaman içinde değişmiş olmalıdır.

Bu kapıların bazıları XIX. yüzyılın başına ait Leon de Laborde’un gravürlerinde açıkça görülmektedir. Dış surlara batı tarafta yeni bir İç Kale (Ahmedek) yapılmıştır. Dış kalenin bu bölümü Zindan Kale olarak adlandırılmıştı.

Konya, 16. yüzyıldan sonra bu surların dışına taşarak dört yönde hızla gelişti. Özellikle, kuzeydoğuda Araplar, Sedirler; doğuda Türbe, güneyde Uluırmak, Lalebahçe, batıda Havzan ve Meram mahallerine doğru yayılmıştı.

Mevlana'nın 7 Öğüdü

Mevlana’nın Yedi Öğüdü 

1. Cömertlik ve yardım etmede akarsu gibi ol.
2. Şefkat ve merhamette güneş gibi ol.
3. Başkalarının kusurunu örtmede gece gibi ol.
4. Hiddet ve asabiyette ölü gibi ol.
5. Tevazu ve alçak gönüllülükte toprak gibi ol.
6. Hoşgörülülükte deniz gibi ol.
7. YA OLDUĞUN GİBİ GÖRÜN, YA GÖRÜNDÜĞÜN GİBİ OL. 

(Kaynak)

Mevlana Celaleddin-İ Rumi Belgeseli İçin Tıklayınız…

Selçuklu Döneminde ticaret alanları, çarşılar hakkındaki bilgileri sınırlıdır. Çarşıların kontrolünü İğdiş adı verilen görevliler yapıyordu. 13. yüzyılın sonlarına doğru bu görevi Ahilerin yaptığı bilinmektedir. Hayvan, mamul mallar ve tarım ürünleri surların dışında kapılara yakın pazarlarda satılıyordu. 13. yüzyıla kadar çarşı ve pazarlar Alâeddin Tepesi çevresinde iken bundan sonra dış surların dışına taşınmışlardır. Buğday Pazarı kuzeyde, Kapan ve Odun Pazarı batıda, Bezezistan doğuda idi. Aksaray Kapısı civarında ise at ve koyun pazarları bulunuyordu.

Çarşı içinde tüccarların konakladıkları hanların bazıları şunlardır: Şekerciler, Pirinçciler, Vezir Ziyaeddin, Bedreddin Yalman, Demre Hatun, Altın Apa Hanı.

Alışveriş yapılan mekânlardan sadece Sahip Ata hankahının bitişiğindeki birkaç dükkân günümüze kalmıştır (Tunçer, M., 2006, S.40).

Selçuklu şehrinde olduğu gibi, Konya Çarşısı Osmanlı döneminde de kendine has fiziki bir yapıya sahipti. Her iş kolu kendine ait bir sokak üzerinde faaliyetlerini sürdürüyorlardı. Çarşının merkezi, Kanuni Bedesteni’nden başlayarak güneye doğru uzanıp Atpazarı’na varıyordu. 19. yüzyılda çarşı, bugünkü sınırları içerisindeydi. 

Konya Aziziye Camisi
Aziziye Camisi Çevresinde Bir Handa Konaklayan Kervan (Kaynak: Haşim Karpuz Arşivi)

“Pergamon’dan Bergama’ya – Pergamon Asklepıon (Asklepıeıon) Kutsal Alanı” adlı köşe yazımızı okumak için TIKLAYINIZ…

Eski çarşıdan günümüze gelebilen esnaf ve sanatkârlar şunlardır:

Mustaflar, Çarıkçılar, Yorgancılar, Marangozlar, Demirciler, Attarlar, Tuzcular, Keçeciler, Sarraflar ve Debbağlar.

Osmanlı Döneminde inşa edilen ticaret yapılarının hiçbiri özgün durumuyla günümüze gelememiştir. 1538 tarihli dokuz kubbeli “Konya Bedesteni” de yıktırılarak yerine Sanayi Mektebi (günümüzde İl Özel İdare binası) yaptırılmıştır. Konya Çarşısı 1869 yılındaki yangından sonra Vali Tevfik Paşa tarafından, Buğday Pazarı ise 1901 yılında Vali Ferit Paşa tarafından yaptırılmıştır (Tunçer, M., 2006, S.41).

Günümüze kadar ulaşamayan ticaret yapıları ise şunlardır:

  • Beyazıt’ın yaptırdığı Kiremitli Han,
  • Behram Ağa’nın yaptırdığı Avlun Han,
  • Mahmut Paşa’nın yaptırdığı Alaca Han,
  • Kösem Valide Sultan’ın yaptırdığı Valide Hanı,
  • Mustafa Paşa’nın yaptırdığı Bezirgânlar Hanı,
  • Kethüda Aslan Ağa’nın yaptırdığı Aslan Ağa Hanı,

Bu yapılar tarihsel kaynaklarda adı geçen hanlardır. 19. yüzyılda yaptırılan Mecidiye Hanı günümüzde de kullanılmaktadır.

Nakıpoğlu Hanı da Geç Devir Osmanlı mimarisinin özelliklerini taşıyan hanlardandır. Geleneksel ticari dokunun önemli öğeleri olan Pazar Yerleri (Üzüm Pazarı, Ağaç Pazarı) zaman içinde yapılaşarak yok edilmiştir.

Konya Kapu Cami
Kapu Cami Önünde Kurulan Odunpazarı 20.Yy Başlarında (Kaynak: Haşim Karpuz Arşivi)

20. yüzyılın başlarında Konya şehir merkezinin bu bölümünde yer alan kentsel dokuyu oluşturan dükkânlar, genellikle tek veya iki katlı, kırma çatılı, cepheleri çıkmalı, ahşap kepenkli yapılar iken, günümüzde yapılan onarımlar, kat ilaveleri ve yeni yapılanmalarla büyük ölçüde bozulmuştur.

Günümüzde geleneksel ticari dokunun en iyi korunduğu yerlerden birisi Türbe Caddesi’nin kuzeyinde kalan kesimde yer almaktadır.

Mevlana Külliyesi, Selimiye Camii, Kapu Camii ve Aziziye Camii çevresindeki esnaf çarşıları Konya’nın en önemli ticari ve sosyal-kültürel odak noktasıdır. Osmanlı şehrinin iki temel öğesi olan cami ve pazarın, Konya’ da da fiziksel yapıya egemen iki öğe olduğu görülmektedir.

KAYNAKLAR

(1), (2)

ERGENÇ, Ö., 1977, “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fizik Yapıya Etkileri” , Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071-1920), I. Uluslararası Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi Kongresi, Tebliğler, Hacettepe Üniv., Metaksan Ltd. Mat., Ank., 1980, S.107.

(3), (4), (5)

TER, Ü., ÖZBEK, O., 2005, Kent Merkezlerinin Oluşumunda Alansal Gömülülük: Konya Tarihi Kent Merkezi, Gazi Üniv. Müh. Mim. Fak. Dergisi, Cilt 20, No 4, S. 527-536.

KARPUZ, H., 1996, “Konya Tarihi Kent Merkezinin Tarihi ve Fiziki Gelişimi”, Yayınlanmamış Araştırma, Konya. (Prof. Dr. Haşim Karpuz hocama,  fotoğraf ve belge arşivi için tekrar teşekkür ediyorum.)

TUNÇER, M., 2006, “Tarihsel Çevre Koruma Politikaları: Konya”, Konya Büyükşehir Belediyesi, Kültür Yayınları : NO: 101, Aralık 2006, (Sayfa 37-43)

BALKAN, M, “Tarih Yazıları”, (6)

Prof. Dr. Mehmet Tunçer

Çankaya Üniversitesi, Şehir ve Bölge Planlama Bölümü Öğretim Üyesi 

Paylaş:

Yorum Yap

Sizin tepkiniz nedir?

Komik Komik
0
Komik
Muhteşem Muhteşem
0
Muhteşem
Acıklı Acıklı
0
Acıklı
Kızgın Kızgın
0
Kızgın
Korkunç Korkunç
0
Korkunç
Şoke Şoke
0
Şoke